Christopher Nolan i Martin Scorsese: porównanie reżyserów

Christopher Nolan i Martin Scorsese to dwaj reżyserzy, których kinomani najchętniej stawiają naprzeciw siebie, choć trudno o dwa bardziej odmienne sposoby pracy. Scorsese od sześćdziesięciu lat kręci filmy o ludziach i miejscach, które ich kształtują; Nolan układa łamigłówki z czasu i skali. Łączy ich jednak wspólna sprawa, kilku aktorów i – od 2024 roku – jedna karta w historii Oscarów.

Dwie drogi do kina

Scorsese urodził się w Nowym Jorku w 1942 roku i studiował film na Uniwersytecie Nowojorskim, gdzie poznał montażystkę Thelmę Schoonmaker. Jego pierwszy pełny metraż, Kto puka do moich drzwi, wszedł na ekrany w 1967 roku, a Ulice nędzy (1973) pokazały Little Italy, w której dorastał. Od Wściekłego Byka (1980) Schoonmaker montuje wszystkie jego filmy fabularne.

Nolan urodził się w Londynie w 1970 roku i uczył się sam, z kamerą Super 8. Pierwszy film fabularny, Śledząc, nakręcił w weekendy z przyjaciółmi za około 6000 dolarów. Dwa lata później rozgłos przyniosło mu Memento. Scorsese wyszedł ze szkoły filmowej i z wielkiego miasta, Nolan – z garażu i z gatunku: z kina noir, powykręcanego na wszystkie strony.

Nolan vs Scorsese: co ich różni

Filmy Scorsesego opowiadają o postaciach i miejscach: o gangsterach, bokserach, taksówkarzach i naciągaczach, zwykle z konkretnej nowojorskiej dzielnicy, filmowanych niespokojną kamerą, z piosenkami pop na ścieżce dźwiękowej. Przemoc spada u niego nagle i zawsze ma swoją cenę.

Filmy Nolana opowiadają o konstrukcji. Memento biegnie wstecz, Incepcja toczy się jednocześnie na czterech poziomach snu, Dunkierka splata ze sobą tydzień, dzień i godzinę. Jego bohaterów definiuje raczej obsesja niż dzielnica, a fabuła często jest maszyną, w której utknęli.

Z wiekiem filmy obu reżyserów robią się coraz dłuższe. Irlandczyk (2019) Scorsesego trwa 209 minut, a Czas krwawego księżyca (2023) – 206. Najdłuższy film Nolana, Oppenheimer, zatrzymuje się na 180 minutach, a Nolan wciąż potrafi opowiadać krótko, kiedy wymaga tego historia: Dunkierka trwa 106 minut. Scorsese wykorzystuje długość, żeby dać scenom oddech; Nolan – żeby piętrzyć linie czasowe.

Dwa remaki i dwaj opętani Amerykanie

Ich filmografie miejscami się rymują. Każdy z nich przerobił film z innego kraju: Scorsese zrobił z hongkońskiego thrillera Infernal Affairs: Piekielna gra (2002) Infiltrację, a Bezsenność (2002) Nolana to remake norweskiego filmu z 1997 roku o tym samym tytule. Scorsese zachował zabawę w kotka i myszkę i przeniósł ją do irlandzkiej mafii w Bostonie; Nolan zachował detektywa, który nie może spać, i słońce, które nie zachodzi o północy, a całość przeniósł na Alaskę.

Każdy nakręcił też wielki film historyczny o genialnym i trudnym Amerykaninie. Aviator (2004) śledzi Howarda Hughesa w latach 1927–1947, gdy buduje samoloty, kręci filmy i traci panowanie nad sobą. Oppenheimer prowadzi fizyka przez Projekt Manhattan aż do przesłuchania, po którym odebrano mu dostęp do informacji niejawnych. Oba filmy mniej interesuje to, co ich bohaterowie osiągnęli, a bardziej to, ile ich to kosztowało, i oba zaprzęgają największą hollywoodzką machinę do portretu umysłu jednego człowieka.

Piosenki i muzyka filmowa

Posłuchaj ich filmów z zamkniętymi oczami, a po kilku sekundach odróżnisz jednego od drugiego. Scorsese zbudował swoje brzmienie z płyt: popowe i rockowe piosenki w Ulicach nędzy i Chłopcach z ferajny są częścią tego, jak te filmy pamiętają swoje czasy. Jego najbliższym muzycznym współpracownikiem był Robbie Robertson z The Band, który pracował przy jedenastu jego filmach; ostatnim był Czas krwawego księżyca, który wszedł do kin dwa miesiące po śmierci Robertsona i jest mu zadedykowany.

Nolan rzadko sięga po piosenki. Jego filmy napędza oryginalna muzyka, która działa jak puls: we wczesnych filmach Davida Julyana, od Batman: Początek do Dunkierki Hansa Zimmera, a od Tenet Ludwiga Göranssona. Tykający zegarek w muzyce do Dunkierki to przeciwieństwo piosenki, którą Scorsese puszcza z płyty: mówi ci, ile zostało czasu, a nie, który jest rok.

Kino czy streaming

Rozeszły się też ich drogi w sprawie tego, gdzie należy oglądać filmy. Scorsese nakręcił Irlandczyka dla Netflixa, a Czas krwawego księżyca sfinansowało Apple, które podzieliło się dystrybucją z Paramountem: najpierw kina, potem streaming. Pieniądze platform zapłaciły za długie, drogie filmy dla dorosłych, których wytwórnie niechętnie się podejmowały.

Nolan poszedł w przeciwną stronę. Kiedy Warner Bros. postanowiło wypuścić swoje filmy z 2021 roku tego samego dnia w kinach i w HBO Max, publicznie skrytykował ten plan, zakończył współpracę sięgającą czasów Bezsenności i przeniósł Oppenheimera do Universalu. Oppenheimer i Odyseja zostały nakręcone kamerami IMAX na taśmie filmowej i oba zarobiły swoje w kinach.

Gdzie krzyżują się ich drogi

Najwyraźniejszym pomostem jest Leonardo DiCaprio. Nakręcił ze Scorsesem sześć filmów, od Gangów Nowego Jorku po Czas krwawego księżyca, a z Nolanem jeden: Incepcję. Matt Damon zagrał kreta w Infiltracji Scorsesego, a potem trzy razy pracował z Nolanem, ostatnio w tytułowej roli w Odysei. U obu grali też Liam Neeson, Matthew McConaughey, Al Pacino, Ellen Burstyn, John Lithgow i David Bowie.

Głębiej łączy ich wiara w samą taśmę filmową. Scorsese założył The Film Foundation w 1990 roku, żeby ratować i pokazywać stare filmy, a Nolan wszedł do jej zarządu w 2015 roku. W 2023 roku Scorsese powiedział magazynowi GQ, że walka z filmami robionymi jako „treści” musi wyjść od samych filmowców, i wymienił Nolana wśród ludzi, na których liczy.

Oscary 2024: Oppenheimer kontra Czas krwawego księżyca

Wreszcie zmierzyli się bezpośrednio na 96. ceremonii wręczenia Oscarów w marcu 2024 roku. Oba filmy miały nominacje za najlepszy film i reżyserię. Oppenheimer zdobył siedem Oscarów, w tym obie te nagrody, a Nolan dostał statuetkę za reżyserię przy drugiej nominacji. Scorsese, nominowany po raz dziesiąty, wyszedł z pustymi rękami; w wieku 81 lat został najstarszym nominowanym za reżyserię w historii Akademii.

To było dziwne odwrócenie ról. W 2006 roku Prestiż Nolana i Infiltracja Scorsesego weszły do kin w odstępie dwóch tygodni; Infiltracja zdobyła Oscara za najlepszy film, a Scorsese swojego jedynego Oscara za reżyserię, podczas gdy Prestiż skończył z dwiema nominacjami i bez żadnej statuetki.

Trudno o bardziej różne drogi do tej nagrody. Scorsese przegrał pięć razy, zanim wygrał: za Wściekłego Byka, Ostatnie kuszenie Chrystusa, Chłopców z ferajny, Gangi Nowego Jorku i Aviatora. Kiedy w lutym 2007 roku, przy szóstej nominacji, wreszcie padło jego nazwisko, miał 64 lata, a statuetkę wręczyło mu trzech reżyserów z jego pokolenia: Francis Ford Coppola, George Lucas i Steven Spielberg.

Nolan pierwszą nominację dostał za Dunkierkę, przegrał i wygrał przy następnej okazji, w wieku 53 lat. Od czasu Infiltracji Scorsese był nominowany jeszcze cztery razy i więcej nie wygrał, więc jego bilans dziesięciu nominacji i jednej wygranej mówi tyle samo o Akademii, co o nim samym.

A Tarantino?

Wpisz w wyszukiwarkę Nolana i Scorsesego, a zaraz wyskoczy Quentin Tarantino. Trafia do tego porównania nie tyle przez styl, ile przez wspólną sprawę.

W 2014 roku, gdy Kodak był bliski rezygnacji z produkcji taśmy filmowej, Nolan, Tarantino, J.J. Abrams i Judd Apatow wymogli na wytwórniach porozumienie, że będą ją nadal kupować. Tarantino od 2007 roku jest właścicielem kina New Beverly Cinema w Los Angeles i wyświetla w nim kopie na taśmie. Scorsese odnawia stare filmy, Nolan kręci nowe na taśmie, a Tarantino utrzymuje kino, w którym można je pokazywać.

Kto jest lepszy?

Nie da się uczciwie wskazać zwycięzcy, bo każdy z nich gra w zupełnie inną grę. Jeśli chcesz zrozumieć człowieka, miasto albo pewien rodzaj przemocy, zacznij od Chłopców z ferajny albo Taksówkarza. Jeśli szukasz filmu, który zmieni sposób, w jaki oglądasz kino, zacznij od Memento albo Incepcji. Ranking filmów Nolana z uzasadnieniem każdego miejsca znajdziesz w pełnej filmografii; Scorsese zasługuje na osobną listę.